درآمدی بر خودآگاهی در متون اسلامی و ادب فارسی 

نفس از نگاه قرآن

کلمه نفس در آیات زیادى به گونه ها و معانی مختلف به کار رفته است ‏:   

1 - به معناى جان یا حیات حیوانى :

و ما کان لنفس ان تموت الا باذن الله 1

"براى نفس چیزى نیست مگر آن که بمیرد به اذن پروردگار"

کل نفس ذائقه الموت  2

هر نفسى مرگ را خواهد چشید""

     در این دو آیه، نفس مرادف با جان است که مرگ براى پایان و غایت است.    

2 - نفس به معناى روان یا نفس انسانى:

وَذَکِّرْ بِهِ أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا کَسَبَتْ   3

 "یادآورى کن که نفس آنچه کسب کند بدان گرفتار مى‏شود"

     نفس در این معنا، ماهیت ‏خویش را با آنچه که به دست‏ مى‏آورد، مى‏سازد. در این مورد  نفس همان مجموعه حالات روحى است‏که خاصیت ادراکى، انفعالى، و افعالى دارد و بر مبناى این سه‏ خصوصیت، ‏خود را مى‏سازد و شخصیت‏ خود را شکل مى‏دهد.

...اخرجوا انفسکم تجزون عذاب الهون 4   

«در روز قیامت‏خداوند به کفار اخطار مى‏کند خارج کنید نفس هاى‏خود را از بدن‏هایتان یعنى بمیرید درحالى که جزا داده مى‏شوید به عذاب خوارکننده‏اى‏».

3 - نفس به معناى شخصیت‏ شکل گرفته و متعادل :

لا یکلف الله نفسا الا وسعها 5

«خدا هرکسى را به اندازه توانائى‏اش تکلیف مى‏دهد».

     در این مرتبه نفسى مطرح است که خود را به مرتبه‏اى از تکامل رسانده است.

4 - نفس به معناى وجدان نفسانى با خود آگاهى:

کل نفس ذائقه الموت و نبلوکم بالشر والخیر فتنه و الینا ترجعون 6

«هر نفسى و جانى در عالم رنج و سختى مرگ را مى‏چشد و در سیر زندگى با خوبى و بدى آزمایش مى‏شود و به سوى ما باز گشت ‏مى‏کند».

علمت نفس ما قدمت و اخرت 7

"هر نفسى مى‏داند آنچه را که از پیش فرستاده شده است و آنچه‏ را که از پس مى‏آید".

     در این دو آیه نیز نفس به معناى جان آمده و هم به معناى عامل‏ وجدان و شعور که در نتیجه منش انسانى را بیان مى‏کند.

5 - اصل ثابت انسانى و خودآگاهى

و نفس و ما سواها فالهمها فجورها و تقویها 8

« قسم به نفس و آن که او را متعادل و متکامل آفرید و در او بدکارى و پرهیزکارى الهام کرد».

     این آیه ناظر به روان انسان است که مى‏تواند در مسیر ظهور و فعلیت فطرت حرکت کرده، الهام بگیرد و متکامل شود و یا به‏ بدکارى روى آورد. نفس، حالت اکتسابى جذب خیر و یا شر را دارد.

6 - نفس به معناى نفس حیوانى یا نفس تعالى نیافته:

و ما ابرى نفسى ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربى ان ربى‏غفور رحیم 9.

" نفس خودم را تبرئه نمى‏کنم که نفس امرکننده ی به بدى است مگر این که‏خدا بر من رحمت آورد به درستى که پروردگار من آمرزنده و مهربان است‏".

     حضرت یوسف این چنین با خداى خود سخن مى‏گویدکه من خودستائى ‏نکرده، نفس خویش را از عیب و تقصیر مبرا نمى‏دانم. زیرا نفس‏ اماره، انسان را به کارهاى زشت وا مى‏دارد جز آن که خداى بر او رحمت آورد.

7 - در برخى از آیات، نفس به معناى مضاف الیه یا معناى خودش:

     یعنى خود انسان و غیر آن اراده شده است. و از این معنا براى‏ تاکید استفاده مى‏شود، این معناى تاکیدى درباره همه موجودات‏ حتى خداوند به کار مى‏رود؛ مانند:

کتب على نفسه الرحمه 10.

«خداوند رحمت را بر خودش واجب کرده است‏».

8 - مراد از نفس شخص انسانى مرکب از جسم و روح مانند:

هو الذى خلقکم من نفس واحده 11.

" آن خدائى که آفریده است، شما را از یک نفس" و مراد از نفس‏ در این آیه، شخص است‏ یعنى حضرت آدم.

من قتل نفسا بغیر نفس او فساد فى الارض فکانما قتل الناس‏جمیعا 12.

" کسى که بکشد یک فردى را بدون جرم، مانند این است که تمام مردم روى زمین‏را کشته است‏".

یوم تاتى کل نفس تجادل عن نفسها 13.

« به یاد آورید روزى را که هر کس (در فکر خویشتن است و تنها) به دفاع از خود برمى‏خیزد».

مراتب نفس در قرآن
  1- نفس مُلهَمِه :

 نفسی که خداوند شر و خیرش را به او الهام کرده است:

« وَ نَفسٍ وَ ماسَوّیها فَاَلهَمَها فُجُورَها وَ تَقویها .» 14

  نفس مُسَوَّلِه: نفسی که به وسوسه ی نیروهای شیطانی دچار می شود:

« بَل سَوَّلَت لَکُم اَنفُسُکُم اَمراً .» 15

 (هوس های نفسانی شما این کار را برای شما آراسته.)

  نفس امّاره:  2-

نفسی که به بدی های بسیار فرمان می دهد:

« وَ ما اُبَرِّی نَفسی اِنَّ النَّفسَ لاَمّارَةٌ بِالسُّوءِ اِلاّ ما رَحِمَ رَبّی .»16

 (من هرگز خودم را تبرئه نمی کنم که نفس (سرکش) بسیار به بدی ها امر می کند؛ مگر آنچه را پروردگارم رحم کند.)

  نفس لوّامه: 3-

 نفسی که از آن به عنوان وجدان اخلاقی یاد می شود که هم انسان را به سمت کارهای مفید می کشاند و هم از اعمال زشت بازمی دارد:

« وَ لا اُقسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوّامَةِ .» 17

(سوگند به نفس لوّامه و وجدان بیدار و ملامتگر.)

  نفس مطمئنّه:

 نفسی که با علاقه مندی به یاد پروردگارش سکونت یافته و به آنچه او راضی است رضایت می دهد:

 یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِى إِلَى رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً 18   

         و در نتیجه، خود را بنده ای می بیند که مالک هیچ خیر شر و نفع و ضرری برای خود نیست؛ و نیز دنیا را زندگی ای مجازی و داشتن و نداشتن و سود و زیان آن را امتحانی الهی می داند؛ و در نتیجه، اگر غرق در نعمت دنیایی شود، به طغیان و گسترش فساد و عُلوّ و استکبار تن نمی دهد و اگر دچار فقر و ناداری شود، این تهیدستی و بازی روزگار او را به کفر و توجه به غیر خدا وانمی دارد و از صراط مستقیم منحرف نمی شود.

   در اینجا ما به نیرو و واقعیتی که در وجود هر انسانی نهفته است عنایت داریم که مجموعه ای از اندیشه ها و حالات و گفتار و رفتار و کنش ها و واکنش های او را بروز می دهد و می نمایاند.

     و اگر درون انسان سهل و ساده می بود و نیازی به واکاوی و مطالعه  و بررسی و شناخت نداشت، رسالت و پیام پیامبران و ارشاد پیشوایان و کوشش و راهنمای دانشمندان ضرورتی نداشت.

     اما تذکرات وحیانی و علوم انسانی و روانشناسی و به ویژه علم النفس ، همه و همه برای شکوفایی و تعالی نفس انسانی برنامه های حیاتی و سازنده و امید بخش و سعادت آفرین دارند تا حیات فردی و جمعی انسان را معنی و هدف بدهند و به جایگاه واقعی آن که جانشینی خدا در زمین است برسانند. جایگاهی که از فرشته برتر است.

     بنابراین اگرچه روانشناسی از پیشینه ای کهن و فلسفی برخوردار است و می توان گفت که آغاز آن از زمانی است که انسان در صدد شناخت خود و آشنایی به کیفیت ها و حالات رفتاری خویش و محیط و اجزای سازنده  آن برآمده است و به آن علم النفس گفته می شود و ریشه و جنبه ی فلسفی دارد اما تاثیر آن در پیشرفت علم روانشناسی و سایر علوم انسانی قابل انکار نیست.

دعوت به اندیشیدن درآموزه های وحیانی 

     خداوند انسان ها را به اندیشیدن در درون و نفس خودشان دعوت می کند تا با نگاه بصیرت آمیز به حقایق و واقعیت ها و نشانه های الهی پی ببرند:

و فی انفسکم افلا تبصرون   19

     تفکر در خلوت ذاتی و درونی خویش انسان را با شکوه و عظمت آفرینش و هدفداری آن و رسیدن به لقای پروردگار و اتصال به مبدء آفرینش آشنا می سازد:

« أَوَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِى أَنفُسِهِم مَا خَلَقَ اللّه‏ُ السَّمواتِ وَالاْءَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمّىً وَإِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَکَافِرُونَ »  20

و دوری از شناخت مبدأ و خدافراموشی موجب خودفراموشی و بی هویتی انسان و از خودبیگانگی می شود : وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللّهَ فَأنْسیهُمْ أنْفُسَهُمْ.  21  

همانند کسانى که خدا را فراموش کرده‏اند مباشید که در نتیجه خدا شما را به خودفراموشى گرفتار خواهد کرد (یعنى گرفتار بیمارى از خودبیگانگى مى‏شوید.

مولوی به این نکته اشاره می کند و با آسیب شناسی خود فراموشی، راهکار ضرورت یاد خدا را متذکر می شود:

ای خدا این نهر جان را از هوس

شستشو کن شستشو کن شستشو

وانگه از دریای عشقت سوی جان

جو به جو کن جو به جو کن جو به جو

گر نخواهی خود فراموشت شود

یاد او کن یاد او کن یاد او   22 

خودشناسی (معرفه النفس)

     پیامبر اکرم(ص) که سال ها در خلوت خویش به تفکر و توجه به نفس و پیراستگی و تعالی ان می پرداخت و سرانجام با خود شناسی و خودآگاهی به خدا آگاهی و برانگیختگی و بعثت رسید می فرماید:

من عرف نفسه فقد عرف ربّه. 23

  کسى که خود را شناخت، خداى خود را شناخته است.

     و در جای دیگر داناترین مردم را این چنین معرفی می کند:

أعرفکم بنفسه أعرفکم بربّه 24

داناترین شما نسبت به خدا کسى است که به نفس خود داناتر باشد.

و همچنین می فرماید :

أعلمکم بنفسه، أعلمکم بربّه. 25

آگاه‏ترین شما نسبت به خدا کسى است که به نفس خود آگاه‏تر باشد.

    و علی (ع) که خود مظهر آگاهی و معرفت و پیشوا و پیشاهنگ درستی و راستی است، برترین معرفت و آگاهی را شناخت نفس انسانی معرفی می کند:

افضل المعرفه معرفه الانسان لنفسه   26

أسیب شناسی خود ناشناسی

     امیر مومنان علی علیه السّلام سر انجام کسانى را که به خودشناسى نپردازند هلاکت قطعى دانسته و مى‏فرماید:

هلک امرؤ لم یعرف قدره. .  27

آن کس که قدر خود را نشناخت هلاک خواهد شد.

    و در جاى دیگر برآیند عدم توجه به خودشناسى را ضلالت و گمراهى مى‏داند:

من لم یعرف نفسه بعد عن سبیل النّجاة و خبط فی الضّلال و الجهالات 28  . 

کسى که خود را نشناسد از راه رستگارى و نجات دور شده و به وادى جهل و گمراهى کشیده مى‏شود.

     بنابر این، کسى که براى رسیدن به خودشناسى گامى برندارد و توجّهى به آن نداشته باشد براى خویش ارزشى قائل نشده و به گفته ی مولوی خود را ارزان فروخته است:

خویشتن نشناخت مسکین آدمى

از فزونى آمد و شد در کمى

خویشتن را آدمى ارزان فروخت

پود اطلس خویش بر دلقى بدوخت 29

خودآگاهی و خدا آگاهی

    در باره خدا آگاهی عارفانه و تفاوت ان با تبیین من واقعی از بیان و تحلیل استاد قرآن و فلسفه و عرفان، شهید مطهری وام می گیریم:

     عارف خودآگاهی کامل را منحصرا در " خداآگاهی " می‏داند . از نظر عارف آنچه فیلسوف آن را " من " واقعی انسان می‏شناسد ، " من " واقعی‏ نیست ، روح است ، جان است ، یک تعین است . من واقعی ، خداست . با شکستن این تعین ، انسان خود واقعی خویش را می‏یابد .

     محیی الدین عربی در (کتاب) فصوص الحکم می‏گوید : حکما و متکلمین در باره‏ خودشناسی‏ زیاد سخن گفته‏اند ، اما معرفة النفس از این راه ها حاصل نمی‏شود ، هر کس‏ گمان برد آنچه حکما در باره‏ خودشناسی دریافته‏اند حقیقت است ، آماس‏ کرده‏ای را فر به پنداشته است .
     یکی از پرسش هایی که از شیخ محمود شبستری در مسائل عرفانی شد که منظومه‏ عرفانی کم نظیر گلشن راز در پاسخ آن ها به وجود آمد ، پرسش از " خود " و " من " بود که چیست ؟

دگر کردی سؤال از من که " من " چیست ؟

مرا از من خبر کن تا که " من " کیست ؟

چو هست مطلق آمد در اسارت

به لفظ " من " کنند از وی عبارت

حقیقت کز تعین شد معین

تو او را در عبارت گفته‏ای  من

من و تو عارض ذات وجودیم

مشبک های مشکوش وجودیم

همه یک نور دان اشباح و ارواح

گه از آیینه پیدا گه ز مصباح

    سپس می گوید : برو ای خواجه خود را نیک بشناس و ادامه می دهد:

من و تو برتر از جان و تن آمد

که این هر دو ز اجزای من آمد

به لفظ من نه انسان است مخصوص

که تا گویی بدان جان است مخصوص

یکی ره برتر از کون و مکان شو

جهان بگذار و خود در خود جهان شو

مولوی می گوید :

ای که در پیکار ، " خود " را باخته

دیگران را تو ز " خود " نشناخته

تو به هر صورت که آیی بیستی

که منم این و الله آن تو نیستی

یک زمان تنها بمانی تو ز خلق

در غم و اندیشه مانی تا به حلق

این تو کی باشی که تو آن اوحدی

که خوش و زیبا و سرمست خودی

مرغ خویشی صید خویشی ، دام خویش

صدر خویشی ، فرش خویشی ، بام خویش

گر تو آدمزاده‏ای چون او نشین

جمله‏ء ذرات را در " خود " ببین

    پس از نظر عارف روح و جان " من " واقعی نیست ، آگاهی به روح یا جان خودآگاهی نیست ، روح و جان مظهری از خود و از من است ، من واقعی‏ خداست .

     هر گاه انسان از خود فانی شد و تعینات را درهم شکست و ندید ،از روح و جان اثری باقی نمی ماند ، آنگاه که این قطره‏ی جدا شده از دریا به‏ دریا بازگردد و محو شود ، انسان به  خودآگاهی واقعی رسیده است ، آن وقت‏ است که انسان خود را در همه‏  اشیاء و همه‏  اشیاء را در خود می‏بیند و تنها آن وقت است که انسان از خود واقعی با خبر می‏شود  30. 

خودی متکی بر توحید

     متفکر و شاعر پارسی گوی شبه قاره ،اقبال لاهوری در مثنوی" اسرار خودی و رموز بی خودی" ، مسلمانان را به استواری و استحکام خودی منطبق بر توحید فرا می خواند تا جهان بینی و نگرشی نو بر مبنای اصالت اسلام و انسان بنیان نهد. او فلسفه خودی خود را برای مردمی تبیین می نماید که استعمار انگلیس تا عمق جان و باورهایشان نفوذ کرده و انان را از خویش بیگانه کرده است. اما امیدوارانه أنان را متوجه دریا و مبدء هستی می کند تا گوهر وجود خویش را از فطرت متصل به دریای الهی به چنگ آورند. او با بیان نغز و فریادی رسا و اشعاری شیوا، فلسفه ی خودی را اعلام می کند .  31  فلسفه خودی که ریشه آن در خداست:

خودی را از وجود حق وجودی

خـودی را از نمود حـق نمودی

نمـی دانـم که این تابنده گوهر

کجــا بــودی اگر دریـا نبودی 32   

    او به انسان ها این اندیشه را یاد آوری می کند که به خودی و ارزش آن آگاهی داشته باشند و آن را در راه صحیح به کار گیرند.  چرا که از هستی والاترند و از حرمت و احترام ویژه برخوردارند:

برتر از گردون مقام آدم است

اصل تهذیب احترام آدم است 33

آثار خودی

    خودی یا خودآگاهی، استقلال نفس و غنای درونی را پدید می آورد. با شناخت درون و استعدادهای نهفته و پرورش آن می توان دنیای دیگری آفرید که توانایی جبران همه ی کاستی ها و نارسایی های روح و روان آدمی را داشته باشد و استعدادهای ذاتی و خدادادی را رشد و تعالی دهد.

    خودآگاهی، سرآمد صفات انسانی است . و پیکر هستی متأثر از خودی است و آنچه انسان مشاهده  می کند، چه شهود عینی و چه شهود غیبی از اسرار خودی است34:

پیکرهستی ز آثار خودی است

هر چه می بینی ز اسرار خودی است 35

گوهر هستی

   صدف جسم آدمی این قابلیت را دارد که حتی با دریافت قطره ای از دریای خودی، مرواریدی را پرورش دهد که گوهر هستی است:

قطره چون حرف خودی از برکند      

هستی بی مایه را گوهر کند 36

حیات جهان و خودگدازی

    حیات جهان و حرکت و پویایی و زایش و تلاش و رشد و شکوفایی و بالندگی  از خودی است که از سرشت  الهی و نیروها و استعدادهایی است که خدا به انسان ارزانی داشته است . از این روی، زندگی بدون خودی معنی و استواری و پایداری ندارد:

چون حیات عالم از  زور خودی است

پس به قدر استواری زندگی است 37

   اقبال خودگدازی را به شمع تشبیه می کند که می گدازد و محفل و راه را می افروزد . این خودگدازی ، نهایت فداکاری است که بسیار ارزشمند و تحسین برانگیز و کارآفرین و سرنوشت ساز است:

شمع هم خود را به خود زنجیر کرد  

خـــویش را از ذره هـــا تعمیر کرد

 خـودگدازی پیشه کرد از خود رمید

همچو اشک آخر ز چشم خود چکید 38

رابطه عشق و خودی

خودی از عشق و محبت، پایداری و استواری می پذیرد :

نقطه نوری که نام او خودی است

زیر خاک ما شرار زندگی است

از محبت می شــود پـــــاینده تر              

زنده تر سو زنده تر تــابنده تر 39

   آنگاه انسان ها را به نگریستن درون خویش (معشوق نهان) دعوت می کند و  می گوید اگر چشم بصیرت داری بیا تا این معشوق نهانی را به تو بنمایانم :

هست معشوقی نهان اندر دلت

چشم اگر داری بیا بنمایمت 40 

رابطه اختیار، خودی و بی خودی

    از دیدگاه اقبال انسان خودآگاه عاشق، مختاراست. او می تواند آزادانه بیندیشد،چشم انداز آینده را ترسیم کند،طرحی نو در اندازد 41  و دیدگاه خویش را بیان کند.چنین انسانی بر نفس خویش چیره گشته و با برخورداری از تحول روحی و روانی به بی نیازی رسیده است. 42

    کسی که فقیر درگاه الهی شود 43  و در خدا ذوب گردد همه چیز را به دست می آورد و از همه چیز و همه کس بی نیاز می شود. چرا که او خلیفه الله است  44  و برخوردار از صفات الهی.45   

     این بنده خاکی خودآگاه عاشق، مخاطب کلام اقبال است که: 

ای بنده خاکی، تو زمانی، تو زمینی

 صهبای یقین درکش و از دیرگمان خیز

از خواب گران خواب گران خواب گران خیز

از خواب گران خیز 46

        اقبال معتقد است، انسان مختار است و سرنوشت خویش را خود ترسیم می کند و برای ساختن آینده باید خود تلاش نماید و از نیروهای درونی و فردی خویش و جامعه اسلامی بهره جوید، و از همین خاک، جهانی نو بنا نماید :

زندگی در صدف خویش گهر ساختن است

در دل شـعـله فـرورفـتن و نگداخـتن است

مـذهب زنـده دلان خـواب پـریشانی نیست

از همین خـاک جـهان دگری ساختن است 47

خودی و تربیت آن

       تنها شناخت خودی کافی نیست. باید خودی یا نفس انسانی تربیت شود و در شعاع مراحل و درجات کمال قرارگیرد. و این نکته چنان مهم و با اهمیت است که آن را جهاد اکبر نامیده اند:

     پیغمبر اکرم (ص) به گروهى از مجاهدان اسلام که در راه خدا پیکار کرده و از میدان جهاد باز می گشتند، فرمود : « مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقى علیهم الجهاد الاکبر ؛  فقیل: یارسول الله ، ما الجهاد الاکبر ؟ قال : جهاد النفس .

 آفرین بر جمعیتى که جهاد اصغر را انجام دادند و جهاد اکبر بر دوش آن ها مانده است
کسى عرض کرد : اى رسول‏ خدا ! جهاد اکبر چیست ؟ فرمود : جهاد با نفس.»   48

     و در جای دیگر در پاسخ یکی از یاران خاص خویش به اهمیت و اولویت جهاد با نفس تصریح می کند:

     ابوذر مى‏ گوید: « قلت: ‏یا رسول الله ! اى الجهاد افضل؟ ، عرض کردم ای رسول خدا  کدام جهاد برتر است؟ »
فرمود: « ان یجاهد الرجل نفسه و هواه ، برترین جهاد آن است که انسان با نفس و هواى خویش جهاد کند". 49

واعظ درون و محاسبه نفس

" آگاه باشید آن کس که به خویش کمک نکند تا واعظ و مانعى از درون جانش براى او فراهم گردد ، موعظه و اندرز دیگران در او اثر نخواهد داشت" 50

امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید:

" از خودت مراقبى بر خویشتن قرار ده" 51

و درحدیث دیگرى این چنین توصیه می فرماید:
" شایسته است که انسان بر نفس خویش مسلط باشد ، و قلب خود را مراقبت کند، و زبان خویش را حفظ نماید." 52

سعدی نیز در این باره اشعاری نغز و پندآمیز دارد. او مبارزه ی واقعی را در جهاد نفس می داند که دشمن خانگی است و از درون، کشور تن و جان را ویران می کند. اگر کسی بتواند بر چنین دشمنی پیروز شود به آسانی و با اعتماد به نفس تربیت یافته می تواند بر دشمنان برونی پیروز گردد:

سخن در صلاح است و تدبیر و خوی

 نه در اسب و میدان و گوی

تو با دشمن نفس همخانه ای

چه در بند پیکار بیگانه ای

عنان باز پیچان نفس از حرام

به مردی ز رستم گذشتند و سام

تو خود را چو کودک ادب کن به چوب

به گرز گران مغز مردم مکوب

وجود تو شهری است پر نیک و بد

تو سلطان و دستور دانا خرد 53

     سعدی در جای دیگر مرز خوی آدمی و خوی حیوانی را در مبارزه ی با امیال نفسانی و نفس پرستی با گرایش های راستین رحمانی و خداپرستی می داند و چنین می سراید:

هرکسی را نتوان گفت که صاحبنظر است

عشقبازی دگر و نفس پرستی دگر است

آدمی صورت اگر دفع کند شهوت نفس

آدمی خوی شود ور نه همان جانور است54

     یکی از مهم ترین آسیب ها و آفت ها برای سرکشی نفس ، تکبر و دوری از فروتنی و تواضع است که باید آن را مهار کرده و به جای پیروی از دیوصفتی شیطان به فرشته خویی و انسانیت روی آوریم تا به رفعت و بلندی واقعی نائل شویم :

ز خاک آفریدت خداوند پاک

پس ای بنده افتادگی کن چو خاک

حریص و جهانسوز و سرکش مباش

ز خاک آفریدندت آتش مباش

چو گردن کشید آتش هولناک

به بیچارگی تن بینداخت خاک

چو آن سرفرازی نمود، این کمی

از آن دیو کردند، ازین آدمی 55

     و بهترین راه برای دست یازیدن به خود حقیقی که همان جلوه ی الهی است باید همچون قطره به دریا بپیوندیم تا گوهر هستی را به دست آورده و از نیستی و فنای در حقیقت حق به هستی برسیم :

یکی قطره باران ز ابری چکید

خجل شد چو پهنای دریا بدید

که جایی که دریاست من کیستم؟

گر او هست حقا که من نیستم

سپهرس به جایی رسانید کار

که شد نامور لؤلؤ شاهوار    

بلندی از آن یافت کو پست شد

در نیستی کوفت تا هست شد

تواضع کند هوشمند گزین

نهد شاخ  پرمیوه سر بر زمین 56

     و باید به بزرگانی اقتدا کرد که خودبین نبوده اند و همواره با خدابینی و خداخواهی، مردم را به کرامت انسانی و جایگاه خلیفه اللهی متوجه کرده اند: 

بزرگان نکردند در خود نگاه

خدابینی از خویشتن بین مخواه  57

  و هرگز نباید از مدعیان خودپرست فریفته ی دنیا پیروی کرد که اینان رهزن دین اند و نه راهنمای دین:

ز مغرور دنیا ره دین مجوی

خدابینی از خویشتن بین مجوی 58  

     باید از الگو و اسوه ای پیروی کرد که لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه. هم او که رحمه للعالمین است و برای اتمام و شکوفایی و بالندگی اخلاق انسانی مبعوث شده است: انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق.

   بنابراین برای تربیت و رشد و تعالی نفس به مرشد و مراد و مربی و پیشوا نیاز است و بهترین مربی پیامبر اسلام و خاندان پاک او و فقیهان وارسته و عارفان پیوسته و عالمان عاملی هستند که با هواهای نفسانی خویش مخالفت می کنند(مخالفا لهواه) و تنها مطیع اوامر خدا هستند(مطیعا لامر مولاه).

و چنین انسان و جامعه ای که به خود باوری رسیده است، با اعتماد به نفس و خودی تربیت یافته و خداجوی خویش، در پی حقیقت و درستی و راستی و کمال گام برمی دارد و تقدیر و سرنوشت خویش را خود به دست می گیرد و به تعالی و پیشرفت و ترقی و نوآوری و شکوفایی نایل می شود:

  بـــرون از سیـنه کـش تکبـیر خــود را

  به خـاک خـویـش زن اکسیر خـود را

  خودی را گیر و محکم گیر و خوش زی

  مـــده در دست کس تقدیر خــود را   59 

منابع و پی نوشت ها

• 1- آل عمران: 14
• 2- آل عمران : 185.
• 3- انعام: 70.
• 4- بقره:233
• 5- بقره:286.
• 6- بقره:286.
• 7- انفطار: 5
• 8- شمس:7
• 9- یوسف:53

10- انعام: 12

11- اعراف:189.

12- مائده: 32.

13- نحل: 111

14- شمس:7.

15- یوسف 83

16- یوسف 53

17- قیامت 2

18-فجر 27 و 28

19- الذاریات 21

20- یس: 36

21- حشر 19

22- مولوی؛ غزلیات شمس

23- محجّة البیضاء، ج 1 - ص 68، الجواهر السنیه، چاپ هندوستان، سال 1302، ص 94. این روایت به همین عبارت از حضرت على (ع) در شرح نهج البلاغه ابن أبی الحدید (چاپ مصر، ج 20 - ص 292) و فهرست غررالحکم (ص 387، شماره 7946) با اندک تفاوتى نقل شده است. بعضى در تفسیر این حدیث راه خطا پیموده و گفته‏اند که گفتار رسول خدا (ص) در مسأله عرفان خدا از باب تعلیق بر محال است، یعنى مقصود پیامبر اکرم (ص) این است که: همان طور که شناخت نفس ناممکن است، عرفان خدا نیز امکان ندارد. اما با توجه به مضامینى که در این مورد مکرر نقل شده نادرستى این برداشت کاملا روشن مى‏شود. مثلا جمله « إعرف نفسک تعرف ربّک » یا جمله « أعرفکم بنفسه أعرفکم بربّه » بطلان این مفهوم را به خوبى نشان مى‏دهد.

24- الجواهر السنیه، چاپ هندوستان، سال 1302، صفحه 94

25- همان

26- غررالحکم و دررالحکم ص 179

27- نهج البلاغه حکمت 149

28-  غررالحکم 9034

29- مثنوی مولوی

30- شهید مرتضی مطهری؛ انسان در قرآن

31- سعید معزالدین؛ اقبال و فلسفه خودآگاهی

32-کلیات اقبال(فارسی)

33-کلیات اقبال(فارسی)

34- سعید معزالدین؛ اقبال و فلسفه خودآگاهی

35-کلیات اقبال(فارسی)

36-کلیات اقبال(فارسی)

37-کلیات اقبال(فارسی)

38-کلیات اقبال(فارسی)

39-کلیات اقبال(فارسی)

40- سعید معزالدین؛اقبال و فلسفه خودآگاهی

41-بیا تا گل بـرافشانیـم و می در ساغـر اندازیـم /  فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم - حافظ

42- سعید معزالدین؛ اقبال و فلسفه خودآگاهی

43 - یاایهاالناس انتم الفقراء الی الله؛ سوره فاطر آیه 15

44- انی جاعل فی الارض خلیفه؛ سوره بقره آیه  30

تاخـدای کـعبه بـنوازد تو را /  شرح «انی جاعل»سازد تورا  (اقبال)

45- والله هو الغنی الحمید؛ سوره  فاطر آیه 15

46-  - کلیات اقبال (فارسی)  صفحه  141 (زبور عجم)

47- کلیات اقبال  (فارسی) صفحه 136 (زبور عجم

48- وسائل الشیعه، جلد 11، صفحه 122 (باب اول، جهاد النفس)

49- میزان الحکمه، جلد 2، صفحه 141

50- نهج البلاغه، خطبه 90

51- غررالحکم

52- همان

53- سعدی؛ باب هفتم گلستان

54- سعدی؛ کلیات، غزلیات

55- سعدی؛ کلیات، غزلیات

56- سعدی؛ بوستان باب چهارم در تواضع

57- سعدی؛ بوستان باب چهارم در تواضع

58- سعدی؛ بوستان باب چهارم در تواضع

59-  - کلیات اقبال (فارسی)

نویسنده : سعید معزالدین